Nazwa gatunkowa: Bez czarny - Sambucus nigra L. [1,8]

Angielska nazwa: Elder, Common elder, European elder [1]

Francuska nazwa: sureau noir, sureau commun [1]

Niemiecka nazwa: Gemeiner Holunder, Schwarzer Holunder [1]

Inne nazwy: (kliknij aby rozwinąć)

Rodzina: Piżmaczkowate - Adoxaceae [9], dawniej Przewiertniowate - Caprifoliaceae [1,2,8]


Bez czarny Sambucus nigra

Bez czarny

Kościół Świętych Apostołów

Piotra i Pawła,

Kraków

Morfologia:

Wysokość: 8 m [4], choć może dorastać do 10 m [4?]. Bez czarny wykazuje się szybkim wzrostem, szczególnie na dobrych glebach []

Kwiaty: zebrane w baldachokształtne kwiatostany na wierzchołkach pędów. Kwiaty są krótko-szypułkowe, o zielonym pięcodziałkowym kielichu. Korona barwy żółto-białej składa się z pięciu zrosłych płatków. Kwiaty obupłciowe, pręcików występuje pięć z żółtymi pylnikami, słupek dolny. Zapach swoisty, mdły, dla niektórych osób nieprzyjemny. Baladachy z kwiatami średnicy 15-20 cm.

Owoce: pestkowce [1,4] (jagody [5]) o kulistej, soczystej owocni. Niedojrzałe owoce są koloru zielonego, dojrzałe są barwy czarno-fioletowej. Smak miąższu cierpki. Surowych owoców nie należy spożywać. Owoce zawierają 3-6 nasion. Owoce bzu czarnego są pokarmem dla wielu ptaków.

Pień: kora pnia jest barwy szarawej lub brunatnej [2]. Pędy i gałązki posiadają gąbczasty rdzeń [7].

Liście: opadające na zimę, wierzch liści ciemnozielony, spód liści jest jaśniejszy, złożone; nieparzysto-pierzaste-sieczne, listków 5-7, listki długości 10-15 cm, listki eliptyczne, brzeg listków piłkowany, szczytem ostro zakończone. Rozwijają się na długo przed kwitnieniem. Nieprzyjemnie pachną po roztarciu.

Nasiona:

Korzenie:


Biologia:

Długość życia rośliny: roślina wieloletnia, zimująca w polskich warunkach.

Pokrój: duży rozłożysty krzew [1], dobrze prowadzony może mieć pokrój drzewiasty.

Kwitnienie: maj-czerwiec (V-VI) [4], inne źródło czerwiec-lipiec (VI-VII) [8].

Owocowanie: sierpień-wrzesień (VIII-IX) [4].

Rozmnażanie: generatywnie lub wegetatywnie.


Ekologia:

Pochodzenie:

Zasięg terytorialny: Europa [1,2,7], Afryka Północna [7], zachodnia i środkowa Azja [1,7]. W Polsce bez jest pospolity na całym niżu i w niższych partiach gór [1,2].

Siedliska: wilgotne lasy, zarośla, przydroża, wilgotne tereny, strumyki, nieużytki, dzikie parki [zbiorcze 5,8].

Bez jest rośliną sadowniczą uprawianą w celu pozyskiwania kwiatów oraz owoców.

Bez czarny uznawany jest za roślinę ruderalną i chwast. Bez łatwo rozsiewa się na terenach zamieszkałych przez ludzi - śmietnikach, placach, przydrożach, przy ścianach budynków, osiedlach.


Uprawa:

Stanowisko: słoneczne lub ze światłem rozproszonym, tolerują silne zacienienie [4]

Podłoże: dowolne, najlepsze do uprawy są gleby żyzne, dostatecznie wilgotne, próchniczne, świeże, wapienne, zasobne w azot.

Nawadnianie: niskie

Nawożenie: niskie

Wzrost: silny

Odporność na zanieczyszczenia: bardzo wysoka [4], nadaje się do sadzenia przy drogach, w miastach, przy miejscach uprzemysłowionych

Rozmnażanie: głównie generatywnie poprzez siew nasion, wegetatywnie poprzez sadzonki zielne i zdrewniałe. Do sadzonkowania zaleca się użycie cienkich pędów.

Termin siewu: jesień lub wiosna, na zagony

Bez to roślina pospolita i w związku z tym przez niektóre osoby niedoceniana. Posiada wiele zastosowań, przede wszystkim jest rośliną leczniczą, ale dobrze cięta i poprowadzona może stać się ozdobą naszego ogrodu. Owoce bzu czarnego posiadają wiele właściwości prozdrowotnych i można z nich przyrządzać różne smaczne przetwory oraz wina i nalewki.


Zastosowanie:

  1. Roślina ozdobna; zadrzewienia krajobrazowe i rekultywacyjne (ale należy kontrolować ich populację), sadzone w grupach, w parkach i zieleńcach. Szczególnie malowniczo komponuje się z drewnianymi powierzchniami.
  2. Zielarstwo: roślina lecznicza [1,8].
  3. Zielarstwo: medycyna ludowa [5]
  4. Zielarstwo: roślina barwierska.
  5. Roślina miododajna.
  6. Roślina sadownicza: pozyskiwane są kwiaty oraz owoce.

  7. Roślina szkółkarska - ozdobne odmiany, dekoracyjność podczas kwitnienia i owocowania.
  8. Roślina jadalna. Z owoców można robić przepyszne dżemy, wina, soki. Owoce bzu można spożywać po ich przetworzeniu.

Zielarstwo

Surowiec zielarski:

Kwiat bzu czarnego - Flos Sambuci [1,2].

Owoc bzu czarnego - Fructus Sambuci [1,2], syn. Fructus Sambuci nigri.

Zbiór surowca zielarskiego:

Kwiaty: zbiór kwiatostanów należy przeprowadzić w suchą pogodę. Suszenie surowca odbywa się w temperaturze około 30°C. Po wysuszeniu osmykuje się kwiaty z kwiatostanów na sitach. Należy zbierać młode kwiaty, bez zawiązków owoców.

Od autora a. po zbiorze należy jak najszybciej przeprowadzić suszenie, ponieważ kwiaty się zagrzewają. Po 30 minutach w plastikowym worku kwiaty osiągają temperaturę powyżej 35 °C. Jeżeli dojdzie do zagrzania surowca, to należy jak najszybciej rozłożyć kwiaty cienką warstwą w chłodnym pomieszczeniu np. w piwnicy. Kwiaty do przetwarzania (np. przetworów, obróbki, suszenia) powinny być biało-żółte, ładnie pachnące (nieśmierdzące), świeże, bez brązowych przebarwień.

Kwiatostany dzieli się na mniejsze części, aby łatwiej było je obrabiać lub suszyć. Udział zielonych szypułek (ogonków) kwiatowych powinien być jak najmniejszy.

Owoce: zbiera się dojrzałe owoce, obrywa się je ręcznie lub ścina całe baldachy owoców. Przed suszeniem surowiec należy oczyścić z liści i niedojrzałych owoców. Owoce suszy się w temperaturze nie wyższej niż 60°C. Wysuszone owoce osmykuje się z baldachów i czyści na sitach [2].

Informacje dotyczące surowca zielarskiego:

Kwiaty: zapach swoisty, smak śluzowato-słodki, później drapiący. Surowiec jest objęty FP IV [2].

Owoce: wysuszone owoce są pomarszczone, barwy ciemnej, lekko połyskującej. Średnica owocu wynosi 5 mm. Na szczycie owocu widać resztki znamienia, w nasadzie znajduje się krótka szypułka lub ślad po niej. Zapachu brak, smak słodkawokwaśny. Surowiec jest objęty FP IV [2].

Skład chemiczny surowca zielarskiego:

Kwiaty: substancje glikozydowe, glikozyd flawonowy (rutyna) i inne związki flawonoidowe (turozyd, pochodne kemferolu i kwercytyny), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy), kwasy organiczne (walerianowy, ferulowy), sterole, olejki eteryczne, śluz, garbniki, sole mineralne [1,2].

Owoce: glikozydy antocyjanowe (pochodne cyjanidyny), glikozyd nitrylowy - sambunigryna, cukry, kwasy organiczne, pektyny, garbniki, witamina B i C, karotenoidy [1,2].

Działanie surowca zielarskiego:

Kwiaty: wewnętrznie: napotnie, przeciwgorączkowo, moczopędnie, przeciwbólowo, uszczelniają ściany naczyń włosowatych. Zewnętrznie : odwary i napary służą do płukania przy anginie, płukanie jamy ustnej i gardła, przy zapaleniu spojówek i brzegów powiek. Forma stosowania: napary przy przeziębieniach, katarach, nieżytach górnych dróg oddechowych, w chorobach nerek i wadliwej przemianie materii.

Owoce: lekko przeczyszczające, przeciwbólowe, napotne i przeciwskurczowe. Stosowany w nieżytach dróg moczowych, oddechowych, w zaparciu i jako pomocniczy w chorobie reumatycznej. Wykazują również działanie odtruwające organizm i usuwające szkodliwe produkty przemiany materii. Forma stosowania: napary.

W medycynie ludowej bez czarny stosowany był w celu regulowania przemiany materii, jako lek na zaparcia, przeciwko hemoroidom, również jako środek moczopędny [5].


Kulinaria

Dojrzałych owoców dzikiego bzu używa do wyrobu nalewek, syropów i przetworów oraz jako dodatek do galaretek owocowych, konfitur i kompotów [7].

Do przetworów z owoców bzu dodaje się goździków, imbiru oraz cytryny, aby zagłuszyć nieprzyjemny zapach oraz smak. Dodanie imbiru oraz cytryny sprawa, że przetwory smakują podobnie do Coca Coli. Świeże kwiaty można dodawać do naleśników, a z suszonych kwiatów można zrobić mąkę, która nada nowego aromatu różnym ciastkom i ciastom.

UWAGA: Należy pamiętać że owoce należy przegotować przed podaniem lub przetworzeniem.

Przepisy/Przetwory [5]

Z 1 kg świeżych owoców bzu otrzymujemy 150 gramów suszu.

Konfitura z bzu czarnego: [5]

Konfiturę sporządza się z dojrzałych, czarno-fioletowych jagód bzu.

1. Płuczemy owoce pod zimną wodą (w celu wymycia zanieczyszczeń) i przesuszamy na powietrzu.

2. Sporządzamy syrop: półtorej szklanki wody, 1,4 kg cukru. (Adnotacja od autora a.: proporcja składników w książce jest następująca: 1 kg owoców, 1.5 szklanki wody i 1.4 kg cukru)

3. Na wrzący syrop wrzucamy 1,4 kg owoców, krótko gotujemy (smażymy) i zostawiamy wymieszane jagody w syropie na noc.

4. Następnego dnia gotujemy (smażymy) konfiturę przez 10-15 minut i odstawiamy. Czynność tą należy kilka razy powtórzyć.

5. Podczas gotowania(smażenia) zbieramy pianę i ją odrzucamy.

6. Konfiturę przenosimy na gorąco do wcześniej wyparzonych słoików, które zakręcamy wieczkami po ostudzeniu.

Konfitura z bzu czarnego Sambucus nigra

Konfitura z bzu czarnego

Bez czarny suszony: [5]

Polecany jest szczególnie dla osób z problemami z przemianą materii.

Sporządzamy napar: do szklanki z jedną łyżką suszonych owoców bzu wlewamy wrzątek i zostawiamy do ostygnięcia. Napar z bzu należy pić po pół szklanki dwa razy dziennie.

Sporządzamy nalewkę: 3-4 łyżki stołowe owoców bzu zalewamy butelką gronowego wina. Nalewkę z czarnego bzu zaleca się pić trzy razy dziennie po jednym kieliszku, pomiędzy posiłkami.

Sok z bzu czarnego: [5]

Sok ten charakteryzuje się intensywną ciemnoczerwoną barwą, można go użyć do barwienia innych soków, win owocowych i kompotów.


Leki/Suplementy/Mieszanki:

  • Normosan - Species laxantes - mieszanka zawierająca owoce bzu [2]

Historyczna literatura:

Bez jest ciepły i suchy w trzecim stopniu. Ma moc otwierającą /wypędzającą/ i rozganiającą i też potu czyniącą /listy bzowe są wielkie/ Gdy je stłuczesz z octem a z oliwą a przyłożysz ich świerzbiączkę albo na gnoisty liszaj albo na twarz krostową /jest wielkiej pomocy/ albowiem wysusza i rozpędza ony krosty/ a tak goi. - Falimirz, O ziołach i o mocy ich. 1534 [6]


Zdjęcia:

Bez czarny Sambucus nigra drzewo Bez czarny Sambucus nigra drzewo

Czasami bez czarny może osiągnąć pokaźne rozmiary

Uprawa bzu czarnego w sadzie w miejscowości Pińczów

Bez czarny Sambucus nigra Bez czarny Sambucus nigra kwiat

Bez czarny

Bez czarny kwiat

Bez czarny Sambucus nigra Bez czarny Sambucus nigra

Bez czarny

Bez czarny

Bez czarny Sambucus nigra Bez czarny Sambucus nigra

Bez czarny

Bez czarny

Bez czarny okaz zielnikowy Sambucus nigra Bez czarny suszone owoce Sambucus nigra

Bez czarny okaz zielnikowy

Bez czarny suszone owoce

Fructus sambuci nigri

Muzeum Farmacji UJ

Bez czarny sad Sambucus nigra Kwiaty bzu (sambucus nigra) w cieście naleśnikowym

Bez czarny Sad

Kwiaty bzu w cieście naleśnikowym

Bez czarny owoce Sambucus nigra fruits Bez czarny owoce Sambucus nigra fruits

Bez czarny owoce

Bez czarny owoce

Bez czarny obieranie owoców Sambucus nigra fruits Bez czarny uśmiech Sambucus nigra smile

Bez czarny owoce

Bez czarny uśmiech

Bez czarny owoce sok Sambucus nigra fruits

Bez czarny sok i owoce


Odmiany, gatunki pokrewne i rośliny podobne:

Bez czarny 'Albomarginata' Sambucus nigra 'Albomarginata' - [10]
Bez czarny 'Ardwall' Sambucus nigra 'Ardwall' - [10]
Bez czarny 'Aurea' Sambucus nigra 'Aurea' - odmiana żółtolistna [10]
Bez czarny 'Aureomarginata' Sambucus nigra 'Aureomarginata' - [10]
Bez czarny 'Black Lace' Sambucus nigra 'Black Lace' - odmiana bzu o ciemnych liściach
Bez czarny 'Bimble' Sambucus nigra 'Bimble' - [10]
Bez czarny 'Bont Oosterwoldë' Sambucus nigra 'Bont Oosterwoldë' - [10]
Bez czarny 'Bradet' Sambucus nigra 'Bradet' - [10]
Bez czarny 'Broadway' Sambucus nigra 'Broadway' - [10]
Bez czarny 'Cae Rhos Lligwy' Sambucus nigra 'Cae Rhos Lligwy' - [10]
Bez czarny 'Cannop' Sambucus nigra 'Cannop' - [10]
Bez czarny 'Castledean' Sambucus nigra 'Castledean' - [10]
Bez czarny 'Cool Head' Sambucus nigra 'Cool Head' - [10]
Bez czarny 'Dart's Greenlace' Sambucus nigra 'Dart's Greenlace' - [10]
Bez czarny 'Dart's Pancake' Sambucus nigra 'Dart's Pancake' - [10]
Bez czarny 'Din Dryfol' Sambucus nigra 'Din Dryfol' - [10]
Bez czarny 'Dolomite' Sambucus nigra 'Dolomite' - [10]
Bez czarny 'Donau' Sambucus nigra 'Donau' - [10]
Bez czarny 'Flex' Sambucus nigra 'Flex' - [10]
Bez czarny 'Frances' Sambucus nigra 'Frances' - [10]
Bez czarny 'Franzi' Sambucus nigra 'Franzi' - [10]
Bez czarny 'Fructuluteo' Sambucus nigra 'Fructuluteo' - [10]
Bez czarny 'Gerda' Sambucus nigra 'Gerda' - odmiana bzu o ciemnych liściach [10]
Bez czarny 'Godshill' Sambucus nigra 'Godshill' - [10]
Bez czarny 'Golden Locks' Sambucus nigra 'Golden Locks' - [10]
Bez czarny 'Greener Later' Sambucus nigra 'Greener Later' - [10]
Bez czarny 'Hadspen' Sambucus nigra 'Hadspen' - [10]
Bez czarny 'Haschberg' Sambucus nigra 'Haschberg' - [10]
Bez czarny 'Heterophylla' Sambucus nigra 'Heterophylla' - [10]
Bez czarny 'Hillier's Dwarf' Sambucus nigra 'Hillier's Dwarf' - [10]
Bez czarny 'Ina' Sambucus nigra 'Ina' - [10]
Bez czarny 'Indian Summer' Sambucus nigra 'Indian Summer' - [10]
Bez czarny 'Körsör' Sambucus nigra 'Körsör' - [10]
Bez czarny 'Lacinata' Sambucus nigra 'Lacinata' - odmiana postrzępiona, o głęboko powcinanych liściach, cecha spotykana również u dzikich siewek [10]
Bez czarny 'Linearis' Sambucus nigra 'Linearis' - [10]
Bez czarny 'Long Tooth' Sambucus nigra 'Long Tooth' - [10]
Bez czarny 'Lutea Punctata' Sambucus nigra 'Lutea Punctata' - [10]
Bez czarny 'Luteovariegata' Sambucus nigra 'Luteovariegata' - [10]
Bez czarny 'Madonna' Sambucus nigra 'Madonna' - [10]
Bez czarny 'Marginata' Sambucus nigra 'Marginata' - [10]
Bez czarny 'Marion Bull' Sambucus nigra 'Marion Bull' - [10]
Bez czarny 'Marmorata' Sambucus nigra 'Marmorata' - [10]
Bez czarny 'Hint Julep' Sambucus nigra 'Hint Julep' - [10]
Bez czarny 'Monstrosa' Sambucus nigra 'Monstrosa' - [10]
Bez czarny 'Nana' Sambucus nigra 'Nana' - [10]
Bez czarny 'Naomi' Sambucus nigra 'Naomi' - [10]
Bez czarny 'Nigrescens' Sambucus nigra 'Nigrescens' - [10]
Bez czarny 'Norfolk Speckled' Sambucus nigra 'Norfolk Speckled' - [10]
Bez czarny 'Party Girl' Sambucus nigra 'Party Girl' - [10]
Bez czarny 'Pendula' Sambucus nigra 'Pendula' - [10]
Bez czarny 'Pingo Trail' Sambucus nigra 'Pingo Trail' - [10]
Bez czarny 'Plaque' Sambucus nigra 'Plaque' - [10]
Bez czarny 'Plena' Sambucus nigra 'Plena' - [10]
Bez czarny 'Pulverulenta' Sambucus nigra 'Pulverulenta' - [10]
Bez czarny 'Purpurea' Sambucus nigra 'Purpurea' - [10]
Bez czarny 'Pygmy' Sambucus nigra 'Pygmy' - [10]
Bez czarny 'Pyramidalis' Sambucus nigra 'Pyramidalis' - [10]
Bez czarny 'Riese aus Vossloch' Sambucus nigra 'Riese aus Vossloch' - [10]
Bez czarny 'Robert Piggin' Sambucus nigra 'Robert Piggin' - [10]
Bez czarny 'Sambu' Sambucus nigra 'Sambu' - [10]
Bez czarny 'Samdal' Sambucus nigra 'Samdal' - [10]
Bez czarny 'Samidan' Sambucus nigra 'Samidan' - [10]
Bez czarny 'Samnor' Sambucus nigra 'Samnor' - [10]
Bez czarny 'Sampo' Sambucus nigra 'Sampo' - [10]
Bez czarny 'Samyl' Sambucus nigra 'Samyl' - [10]
Bez czarny 'Snow White' Sambucus nigra 'Snow White' - [10]
Bez czarny 'Stormy Dawn' Sambucus nigra 'Stormy Dawn' - [10]
Bez czarny 'Tenuifolia' Sambucus nigra 'Tenuifolia' - [10]
Bez czarny 'Urban Green' Sambucus nigra 'Urban Green' - [10]
Bez czarny 'Urban Lace' Sambucus nigra 'Urban Lace' - [10]
Bez czarny 'Variegata' Sambucus nigra 'Variegata' - [10]
Bez czarny 'Walfinb' Sambucus nigra 'Walfinb' - [10]
Bez czarny 'Witches Broom' Sambucus nigra 'Witches Broom' - [10]
Bez koralowy Sambucus racemosa L. [4]

Źródło:
  1. Lewkowicz-Mosiej T. 2003. Leksykon roślin leczniczych. Świat Książki, Warszawa.
  2. Walewski W. 1985. Towaroznawstwo zielarskie. PZWL, Warszawa: 142, 205, 206.
  3. Protokół dostępu: http://polskiewrzeciona.wordpress.com/category/barwierstwo/ i https://polskiewrzeciona.files.wordpress.com/2011/10/barwienie_bzem_len.jpg
  4. Bugała W. 1991. Drzewa i krzewy dla terenów zieleni. PWRiL, Warszawa.
  5. Miernik R. 1989. Przetwory z płodów leśnych. Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa.
  6. Przyłubska E, Przyłubski F. 1988. Gdzie postawić przecinek?. Wiedza Powszechna, Warszawa.
  7. Trojan E. [Brak daty, prawdopodobnie książka wydana po 2000 roku]. Przyprawy. AA s.c., Kraków.
  8. Rostafiński J., Seidl O. 1962. Przewodnik do oznaczania roślin. PWRiL, Warszawa.
  9. Sambucus nigra L. ITIS. Protokół dostępu: http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=35324 (dostęp 27.3.2015)
  10. Sambucus nigra - search results. RHS Online. Protokół dostępu: https://www.rhs.org.uk/Plants/Search-Results?form-mode=true&context=l%3Den%26q%3Dsambucus%2Bnigra%26sl%3DplantForm&query=sambucus%20nigra (dostęp 3.6.2015)

Logo internetowy ogród

Pozostaw komentarz

Należy wypełnić prosty test (poniżej). Najedź myszką na kwadrat obok napisu 'Nie jestem robotem' i naciśnij lewy przycisk myszy komputerowej. Po przejściu testu można wysłać komentarz. Przepraszamy za utrudnienia

*Komentując wpis, akceptujesz jednocześnie paragraf nr 9 regulaminu wortalu (patrz stopka)

Skomentuj jako pierwszy