Centuria pospolita Centaurium umbellatum Gilib

Nazwa: Centuria pospolita - Centaurium umbellatum Gilib. [1,3,6]

Synonim:

Nazwa angielska: European centaury [5]

Inne nazwy: tysiącznik pospolity [4,6], tysięcznik [3]

Rodzina: Goryczkowate - Gentianaceae [1,3,4,5]


Morfologia:

Wysokość: 10-35 cm [4], do 50 cm [1].

Kwiaty: średnicy ok 1 cm [4], symetrii promienistej, siedzące lub prawie siedzące [3], wyrastają w nasadach równowąskich przykwiatków [], zebrane w podbaldach [4]. Kielich rurkowaty, posiada równo-wąsko-lancetowate łatki [3]. Pręciki przyrośnięte do korony, słupek z nitkowatą szyjką i dwułatkowym znamieniem [3]. Korona w dolnej części dolnej rurkowata, składa się z 5 płatków, barwy różowofioletowej [4].

Owoce: wąsko-lancetowata torebka, która otwiera się dwoma klapami [3], długości ok. 1 cm [4].

Łodyga: wzniesiona, w górnej części rośliny może się rozgałęziać, w dolnej części w przekroju poprzecznym sześciokątna, w górnej czworokątna [1]. Grubość łodygi około 3 mm, wysokość 15-50 cm [3].

Liście: nagie, 3- lub 5-nerwowe [4], rozetowe kształtu odwrotnie jajowatego, zwężające się w ogonek, długości do 5 cm i szerokości ok. 2,5 cm, łodygowe są siedzące, kształtu podłużnie owalnego lub równowąskolancetowatego [4]. Obydwa rodzaje liści są całobrzegie [1,4].

Nasiona:

Korzenie:

Gatunek dość zmienny [3].

Roślina gorzka w smaku [4].


Biologia:

Długość życia rośliny: roślina roczna (jara lub ozima [4]) lub roślina dwuletnia [1,3,4,5,6].

Pokrój:.

Kwitnienie: lipiec-wrzesień (VII-IX) [3,4].

Rozmnażanie:.


Ekologia:

Pochodzenie:

Zasięg terytorialny: Azja, Ameryka Północna, Europa [1]. W Polsce występuje na całym niżu, rzadziej na terenach górskich [3].

Siedliska: łąki, pastwiska, suche zbocza, zarośla, nieużytki, pola, przydroża, widne lasy liściaste, brzegi lasów, rowy, zręby śródleśne, miedze [zb. 1,3,4,6].

Centuria pospolita podlega częściowej ochronie gatunkowej na terenie całej Polski [3].

Gatunek wprowadzany do uprawy [3].

Gatunek pod częściową ochroną [4].


Zastosowanie:

Roślina lecznicza.

Surowiec zielarski:

Ziele centurii - Herba Centaurii (wraz z kwiatami [6]), synonim ziele tysiącznika [1,3,4], Herba Centaurii minoris (FP IV) [4].

Zbiór surowca zielarskiego:

Surowiec pozyskuje się ze stanu naturalnego, podczas kwitnienia i przed zżółknięciem dolnych liści. Ścina się całe rośliny, a następnie suszy w cieniu i przewiewie [1].

Ze względu na ochronę gatunkową, centurię można zbierać tylko za zezwoleniem wojewódzkiego konserwatora przyrody [3].

Informacje dotyczące surowca zielarskiego:

Wskaźnik goryczy surowca powinien być wyższy od 50. Surowiec był opisny w FP IV [1]

Zapach surowca słaby, smak gorzki [1,3].

Skład chemiczny surowca zielarskiego:

Glikozyd (gencjopikryna = gencjopikrozyd, erytauryna, amarogentyna), olejek eteryczny, kwasy organiczne, kwasy fenolowe, trójterpeny, substancje alkaloidowe, żywice, gumy, wosk, związki flawonoidowe [zbiorcze 1,3,4].

Działanie surowca zielarskiego:

Tysiącznik to surowiec gorzki, goryczowy [4], często porównywany do bobrka [6]. Poprawia trawienie (wydzielanie soków żołądkowych), apetyt, reguluje przemianę materii [zbiorcze 1,3,4,6], obniża ciśnienie krwi [4]. Stosowany przy wyczerpaniu nerwowym, bezsenności, chorobach wątroby, nadpobudliwości płciowej [3]. Zewnętrznie centurie stosuje się przy pielęgnacji i wybielaniu cery [4].

Forma stosowania:

Napary stosować należy niesłodzone, 10 minut przed posiłkiem [6].

Leki/Suplementy/Mieszanki:


Odmiany, gatunki pokrewne i rośliny podobne:

Goryczka żółta - Gentiana lutea L. [4]

Źródło:
  1. Walewski W. 1985. Towaroznawstwo zielarskie. PZWL, Warszawa.
  2. ITIS. Protokół dostępu: http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=30040(dostęp 29.1.2015)
  3. Polakowska M. 1987. Leśne rośliny zielarskie. PWRiL, Warszawa.
  4. Mowszowicz J. 1985. Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich. PWRiL, Warszawa: 299, 300.
  5. USDA. Protokół dostępu: http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=CEER5 (dostęp 29.1.2015)
  6. Muszyński J. 1956. Roślinne leki ludowe. Ludowa Spółdzielnia wydawnicza, Warszawa.