Arcydzięgiel litwor Archangelica officinalis

Nazwa gatunkowa: Arcydzięgiel litwor - Archangelica officinalis Hoffm. [1,6]

Nazwa angielska: Garden angelica, holyghost [1]

Nazwa francuska: Archangeilque [1]

Nazwa niemiecka: Garten-Engelwurz [1]

Inne nazwy: dzięgiel [2], dzięgiel lekarski, arcydzięgiel lekarski [6], litwor [2,6], anżelika, Angelica archangelica L.

Rodzina: Selerowate - Apiaceae [1], dawniej Baldaszkowate - Umbelliferae [2]


arcydzięgiel litwor angelica archangelica

arcydzięgiel litwor

Morfologia:

Wysokość: do 2,5 m, do 2 m [2,6].

Kwiaty: drobne, koloru zielono-żółtego, zebrane w baldachy. Baldachy bardzo wypukłe, kuliste, wieloszypułkowe. Baldaszki kuliste, szypuły na szczycie szorstko owłosione, pokryw brak lub jedna, pokrywki liczne, równowąskie.

Owoc: żółtawobrunatna, wyraźnie żeberkowana rozłupka (rozpadająca się na dwie niełupki [6]), 0,6-0,9 cm długości.

Łodyga: okrągła [2], wysoka, wewnątrz pusta - dęta, podłużnie bruzdowana, rozgałęziona w górnej części [6?], czasami posiada purpurowe zabarwienie w niektórych miejscach (w dolnych częściach czerwonawa) [2]. Łodyga wyrasta po drugim lub trzecim roku [6].

Liście: dolne: większe, długoogonkowe, podwójnie lub potrójnie pierzaste, górne (łodygowe): liście są mniejsze, pojedynczo-pierzaste, z dużymi pochwami [2]. W pierwszym roku po wykiełkowaniu zazwyczaj powstaje rozeta przyziemnych liści [6].

Nasiona: niełupki.

Korzenie:


Biologia:

Długość życia rośliny: roślina dwuletnia [2], trzyletnia [6], czteroletnia [2] lub wieloletnia.

Pokrój: wysoka bylina.

Kwitnienie: czerwiec - sierpień (VI-VIII).

Rozmnażanie: generatywnie poprzez siew nasion.


Ekologia:

Występowanie: Zachodnia, Środkowa i Północna Europa, Północne rejony Azji [zb.2 +]. W Polsce jest rośliną rodzimą [2] ale występuje rzadko - spotykany na niższych rejonach w Karpatach, Tatrach i Sudetach [zb. 2,6].

Siedliska: gromadnie nad brzegami potoków [], wilgotne zarośla, lasy i łąki w Karpatach i Sudetach [2], wierzbiny.

Uprawa: w środkowej i południowej Europie [6].


Uprawa/Ochrona:

Stanowisko:

Podłoże: średnio żyzne, przepuszczalne, głębokie, o dobrej strukturze, próchniczne, zasobne w wodę [6].

Nawadnianie: dobre.

Nawożenie: standardowa dawka obornika w ilości 60 t/ha, 60-80 kg czystego N podzielonego na dwie dawki, 60-90 kg P2O5, 100-160 kg K2O przedsiewnie. Na glebach zakwaszonych należy wykonać zabieg wapnowania w ilości 1-2 t/ha w zależności o typu gleby.

Arcydzięgiel uprawiany jest z rozsady. Nasiona wysiewamy do rozsadnika na przełomie lipca i sierpnia. Do założenia 1 ha plantacji potrzeba 6 arów rozsadnika i około 4 kg nasion. Po siewie nie przykrywamy żadnymi osłonami rozsadnika, wystarczy lekko ugnieść glebę za pomocą walca. Gdy rozsada uzyska 3 liście właściwe, wysadzamy ją do gruntu. Grunt powinien być starannie uprawiony.

Choroby: Arcydzięgla atakują choroby takie jak : Zgorzel siewek, Brunatna plamistość liści arcydzięgla, Chwościk arcydzięgla, Mączniak rzekomy, Rdza arcydzięgla. Wymienione choroby te można zwalczać przy pomocy środka Dithane NeoTec 75 WG (*Stan na rok 2011).

Szkodniki: Mszyce, Przędziorki, Zmiennik złocieniowiec. Do zwalczania mszyc i zmiennika służą środki takie jak Bulldock 025 EC, Karate Zeon 050 CS w chwili wystąpienia szkodnika. Przędziorki zwalcza się przy pomocy Karate Zeon 050 CS z chwilą pojawienia się szkodnika. (*Stan na rok 2011).


Zastosowanie:


Surowiec zielarski:

Korzeń Arcydzięgla, czasami nazywany też Korzeniem litworu - Radix Archangelicae, syn. Radix Angelicae [2].

Zbiór surowca:

Według nowszych źródeł: Zbiór przeprowadzamy na jesień (wrzesień, październik [6]) pierwszego roku uprawy lub na wiosnę w drugim roku, przed rozpoczęciem wegetacji. W tych terminach w korzeniach znajduje się najwięcej olejku eterycznego. Do zbioru surowca możemy użyć koparki do ziemniaków, wykopując korzenie w dwóch fazach: pierwsze - wyoranie, drugie - oczyszczenie korzeni. Temperatura suszenia nie powinna przekroczyć 40°C [6], Plon korzeni wynosi 1,5 - 2 t/ha. Na 1 kg suszu potrzeba 4 kg świeżego surowca.

Według starych źródeł: Zbiór należy przeprowadzić we wrześniu, w drugim roku uprawy. Surowiec należy szybko wysuszyć w temperaturze do 35°C [2].

*Różnice w zbiorze według źródeł mogą wynikać ze sposobu, intensywności upraw oraz stosowanych odmian.

Informacje dotyczące surowca:

Surowiec posiada barwę szarobrunatną do czerwonobrunatnej [2,6]. Wysuszony surowiec jest lekki i kruchy [6]. Na kłączach widać pozostałości po liściach. Korzenie podłużne, bruzdowane są zwykle pojedyncze. Zapach surowca jest silnie aromatyczny, swoisty. Smak palący i gorzkawy [2].

Według FP VI surowiec powinien zawierać nie mniej niż 0,3% olejku eterycznego .

Według starych norm: Surowiec powinien zawierać co najmniej 0,5% olejku eterycznego [2].

Surowiec zawiera:

Olejek eteryczny (około 0,3-1,5%), w olejku występują (alfa-felandren, borneol, alfa-pinen, lakton kwasu hydroksypentadecylenowego, kwas metyloetylooctowy, 2-nitro-alfa-felandren (2-nitro-p-menta-1,5dien), trans-6-nitro-beta-felandren (trans-6-nitro-1(7)2-p-mentadien), cis-6-nitro-beta-felandren (cis-6-nitro-1(7)2-p-metadien), m akrocykliczny lakton (pentadekanolid).

Według Bisseta w surowcu jest 0,35-1,9% olejku eterycznego, z czego 80-90% to monoterpeny: beta-felandren (13-28%), alfa-felandren (2-14%), alfa-pinen (14-31%).

Ponadto w surowcu występują: związki furanokumarynowe, flawonoidy, sole mineralne, pochodne kumaryny (ostenol, angelicynę, umbeliferon), kwasy organiczne (angelikowy, chlorogenowy, kawowy), substancje goryczowe, garbniki, pektyny, żywicę, sytosterol, cukry.

Skład olejku może się różnić w zależności od miejsca pozyskania surowca [6].

Działanie:

Wzmacniające na ośrodek naczynioworuchowy i układ trawienny [2]. Surowiec ma także właściwości uspokajające (kumaryny), odprężające, przeciwbakteryjne, przeciwbólowe (bóle korzonków, stawów, mięśniobóle, nerwobóle), wiatropędne, słabo moczopędne [6]. Stosowany w stanach wyczerpania nerwowego, w niedostatecznym wydzielaniu soków trawiennych, w osłabionej perystaltyce jelit [2]. Wykazuje także działanie napotne i moczopędne.

Stosowany także jako środek tonizujący, wykrztuśny, poprawiający łaknienie, przyspieszający przemianę materii i wzmacniający.

Arcydzięgiel może być stosowany u dzieci [6].

Zastrzeżenia:

Świeży sok może wywołać u niektórych osób reakcję alergiczną [6].

Preparaty:


Ciekawostki:

Drogą destylacji parą wodną otrzymuje się olejek eteryczny, który znajduje zastosowanie w przemyśle spożywczym, spirytusowym i perfumeryjnym, a także w lecznictwie jako składnik poprawiający zapach [2].

O Arcydzięglu powstała legenda mówiąca o postaci archanioła, który objawił cudowne właściwości tej rośliny pustelnikom.

Dawniej arcydzięgiel używano w leczeniu dżumy, wrzodów, chorób płuc, przy reumatyzmie i zatruciach.

Dziko rosnące rośliny są objęte całkowitą ochroną gatunkową.

Surowiec był objęty w FP III. Surowiec często atakowany jest przez owad[2].

Miazga podestylacyjna z arcydzięgla stanowi dietetyczny dodatek do pasz dla bydła.

Liście używane są do sporządzania past ziołowych, a młode pędy liściowe i ogonki kwiatowe do wyrobu konfitur.


Odmiany i gatunki pokrewne:


Źródło:
  1. Lewkowicz-Mosiej T. 2003. Leksykon roślin leczniczych. Świat Książki, Warszawa.
  2. Walewski W. 1985. Towaroznawstwo zielarskie. PZWL, Warszawa.
  3. Pisulewska E., Janeczko Z. 2008. Krajowe Rośliny Olejkowe. Know-How, Kraków.
  4. Mowszowicz J. 1985. Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich. PWRiL, Warszawa.
  5. Zalecenia ochrony roślin na lata 2010/2011 - Rośliny zielarskie.
  6. Olehowicz-Stępień W., Lamer-Zarawska E. 1992. Rośliny stosowane u dzieci. PZWL, Warszawa.