Nazwa gatunkowa: Czosnek pospolity - Allium sativum L. [3]

Angielska nazwa: Garlic, Common garlic [3]

Francuska nazwa: Ail, Ail blanc [3]

Niemiecka nazwa: Knoblauch [3]

Inne nazwy: Czosnek [10], Czosnek ogrodowy [25] Allium sativum L. var. sativum [3]

Rodzina: Amarylkowate - Amaryllidaceae, dawniej Liliowate - Liliaceae


Czosnek pospolity

Czosnek pospolity

Poletko dośw. SDOO Węgrzce

Morfologia:

Wysokość: 25-70 cm [10].

Kwiaty: kwiaty w główkowatym kwiatostanie [1], barwy jasnoróżowej lub zielonkawej [3,10]. Okrywa jedna, 2-3 razy większa od baldachu. Okwiat dłuższy od pręcików [10]. Przed kwitnieniem baldach otula błoniasta pokrywa (okrywa) [3]. Niektóre typy czosnku, oprócz nielicznych kwiatów, wytwarzają także cebulki powietrzne. Pędy kwiatowe mogą osiągnąć wysokość 80-90 cm. Jedna cebulka powietrzna waży od 0,5 do 1,0 g [11]. Kwiaty są obcopylne, niechętnie odwiedzane przez owady. W Polsce, ze względu na klimat, czosnek wytwarza kwiaty, które marnieją i nie wydają nasion [20].

Łodyga: silnie skrócona do kilku milimetrów, występuje w postaci szerokiego zdrewniałego tworu nazywanego piętką [11]. Łodyga kwiatostanowa jest zielona, obła zwężająca się ku szczytowi i pusta w środku. Rurkowate pochwy liściowe liści nadziemnych tworzą łodygę rzekomą długości 35-40 cm [11].

Liście: wyrastają z piętki, nadziemne: długie [11], równowąskie [1], soczyste i zaostrzone na końcu, podziemne: podstawy pochew liściowych tworzą cebulę złożoną, jest to organ spichrzowy, podziemny pochodzenia pędowego [11]. Po pewnym czasie cebula dzieli się na drobne cebulki nazywane ząbkami [1,11]. Cebulki te powstają w kątach liści ze stożków wzrostu i są okryte mięsistymi łuskami, w których gromadzone są substancje zapasowe. Największe ząbki znajdują się na zewnętrznej części cebuli, natomiast w środku cebuli dominują mniejsze ząbki. Jeden ząbek waży od 3-4 g [11]. Łuski okrywające całą cebulę zasychają, gdy zawarte w nich składniki pokarmowe są przekazywane do ząbków [11].

Nasiona: podobne do cebuli, jednak są mniejsze [20].

Korzenie: korzenie wiązkowe wypuszczane są z piętki, są cieńsze i krótsze niż u cebuli. W związku z czym zapotrzebowanie na wodę będzie większe.

Czosnek uprawny niewiele różni się od swoich przodków pod względem morfologicznym.


Biologia:

Długość życia rośliny: dwuletnia lub roślina wieloletnia [3], w uprawie jako roślina jednoroczna, możliwa uprawa w polskich warunkach [11].

Pokrój: bylina [1] - roślina zielna, trwała, cebulowa.

Kwitnienie: lipiec-sierpień [10].

Rozmnażanie: głównie wegetatywnie - przez podział cebulek, nazywanych ząbkami, lub cebulki powietrzne [11].

Fotoperiodyzm: roślina dnia długiego. Krótki dzień wpływa niekorzystnie na rozwój czosnku [11].

Czosnek przechodzi okres spoczynku. Oznaką tego procesu jest zahamowanie rozwoju liści, zamieranie korzeni, wiotczenie łodygi rzekomej i jej przewracanie się [11].


Ekologia.

Pochodzenie: stepy środkowej Azji [1,3,11], Indie wschodnie [11]

Zasięg terytorialny: Europa, Azja, jego dzikie formy można spotkać w kirgiskich stepach.

Siedliska:

Roślina uprawiana [3,10].

Dzikie formy czosnku spotykane są w Kirgiskich stepach [11].

Substancje lotne zawarte w czosnku mogą hamować rozwój innych roślin [1].


Wartość odżywcza czosnku

Poniżej w tabeli podany jest skład ząbków (cebulek)

Składnik Zawartość na 100 g ś. m. [23]
Woda 58.58 g
Energia 149 kcal
Białko 6.36 g
Tłuszcze (ogółem) 0.50 g
Węglowodany (ogółem) 33.06 g
Błonnik 2.10 g
Cukry 1.00 g
Wapń 181 mg
Żelazo 1,70 mg
Magnez 25 mg
Fosfor 153 mg
Potas 401 mg
Sód 17 mg
Cynk 1,16 mg

Liście czosnku: witamina C 19 mg * 100 g-1 św. m. [22]


Wymagania klimatyczne i glebowe/Uprawa:

Stanowisko: ciepłe, słoneczne [20].

Podłoże: o odczynie obojętnym, o dużej zawartości próchnicy, ciepłe, przepuszczalne, żyzne, w starej kulturze [11].

Nawadnianie: dobre. Nawadniane połączone z nawożeniem zwiększa plon czosnku nawet o 30% [20]

Nawożenie: dobre, czosnek zawsze uprawia się w drugim roku po nawożeniu obornikiem. Nawożenie organiczne: obornik lub kompost 30-40 t/ha (gleby z małą ilością próchnicy), nawożenie mineralne: 40-60 kg N/ha, 35-55 kg H3PO4/ha, 80-120 kg K20/ha [11].

Mrozoodporność: bardzo dobra, jednak czosnek źle znosi duże wahania temperatury podczas zimy [11]

Rozstawa: 30-40 x 8-10 cm. Czasami sadzony jest w rozstawie 15x10 cm (intensywna uprawa) [11].

Głębokość sadzenia ząbków: czosnek sadzony jesienią: 4-5 cm, czosnek sadzony wiosną 2-3 cm [11]. Z kolei Kozłowska (1966) podaje, że czosnek sadzony jesienią (ozimy) sadzi się na głębokość 5-8 cm, natomiast czosnek sadzony wiosną (jary) sadzi się na głębokość 3-5 cm. Zbyt płytkie posadzenie może skutkować wymywaniem cebulek na wiosnę oraz przemarzaniem roślin na zimę [20].

Termin sadzenia: jesienią; druga połowa października, wiosną: na początku kwietnia [11].

Ilość materiału nasadzeniowego: w zależności od wielkości ząbków i rozstawy: 350 - 500 kg/ha, czasami 800 kg/ha [11].

Plon: średni 8-13 t/ha [11].

Czosnek oraz cebula nie lubią sąsiedztwa chwastów, dlatego pole z czosnkiem trzeba często pielić - nawet co dwa tygodnie [20].


Choroby czosnku:

Wśród chorób czosnku wyróżnia się następujące grupy:

Choroby grzybowe

Choroby bakteryjne

Bakteriozy cebuli i czosnku powstają w wyniku działalności bakterii: Burkoholderia cepacia, Burkholderia gladioli pv. allicola, Ervinia carotovora spp. carototvora [21]

Choroby wirusowe


Szkodniki czosnku:

Stanowisko w płodozmianie, uprawa i nawożenie:

Czosnek jest rośliną wieloletnią, lecz uprawiany jest jako roślina roczna. Sadzi się prawie wyłącznie ząbki czosnku, gdyż czosnek nie wytwarza nasion, a z cebulek powietrznych powstają małe, nieregularne główki. Możliwe jest rozmnażanie czosnku z cebulek powietrznych, ale jest to sposób wykorzystywany tylko do szybkiego rozmnożenia czosnku [11].

Czosnek można uprawiać w drugim (następnym) roku po warzywach kapustnych lub ziemniakach, które były wcześniej nawiezione pełną dawką obornika [11].

Gleba pod czosnek powinna być przed zimą zaorana, a na wiosnę zbronowana [11].

Metody uprawy i zabiegi pielęgnacyjne:

Do sadzenia używa się cebulek powietrznych lub podziemnych (zwanych ząbkami). Na sadzenie przeznacza się zewnętrzne, średnie ząbki z główki o wadze 1,0-1,5 g, mniejsze ząbki przeznacza się do spożycia [11].

W jednym kilogramie czosnku mieści się 800-1000 sztuk ząbków [11].

Do najważniejszych zabiegów pielęgnacyjnych należą; staranne usuwanie chwastów i spulchnienie gleby wokół roślin [11].

Zbiór i przygotowanie do sprzedaży:

Czosnek sadzony jesienią zbiera się w lipcu, wiosenny miesiąc później. Dojrzałość czosnku rozpoznaje się po żółknięciu, zasychaniu liści, wiotczeniu łodygi rzekomej i zasychaniu łusek okrywających główkę. Nie można dopuścić do momentu, gdy cały szczypior wyschnie, ponieważ łodyga kruszy się przy zbiorze i cebule zaczynają się rozpadać na pojedyncze ząbki. Zbiór przeprowadzamy w pogodny dzień. Podczas zbioru czosnek należy podważyć widłami. Po zbiorze główki dosusza się w polu lub w gospodarstwie. Po przeschnięciu szczypioru, przycina się go na wysokości 2-4 cm oraz skraca się korzenie na długość 1 cm [11].

Czosnek sprzedaje się na wagę, w skrzynkach , koszach, workach [11].

Przechowywanie czosnku:

Czosnek przechowuje się w temperaturze 0°C w suchym pomieszczeniu, najczęściej na strychach. Zbyt wysoka temperatura może spowodować gnicie i psucie się czosnku. Małe ilości czosnku zaplata się w warkocze i wiesza pod dachem [11].

Optymalne warunki przechowywania dla czosnku są następujące: [24]

Temperatura [°C]Wilgotność wzg. pow. [%]CO2 [%] w atmosferzeO2 [%] w atmosferzeOkres przechowywania[miesiące]
0-160-705-100,5-54-9
-2- -360-705-100,5-54-9

Jakość czosnku [16]:

Czosnek dopuszczony do handlu musi spełniać normy jakości

Minimalne wymagania jakościowe:

Klasy jakości [16]:

Klasa Extra

Czosnek powinien być najlepszej jakości.

Czosnek powinien spełniać poniższe warunki

Dopuszczalne zawartość, czosnku który nie spełnia klasy extra, lecz zalicza się do klasy I- 5% całkowitej masy czosnku,

Dopuszczalne zawartość, czosnku II klasy - 0.5% całkowitej masy czosnku,

Klasa I

Czosnek powinien być dobrej jakości.

Czosnek powinien spełniać poniższe warunki

Dopuszczalne zawartość, czosnku który zalicza się do klasy II - 10% całkowitej masy czosnku,

Dopuszczalne zawartość, czosnku niespełniającego żadnej klasy - 1% całkowitej masy czosnku,

Dopuszczalna zawartość, czosnku który wykiełkował - 1% całkowitej masy czosnku

Klasa II

W tej klasie znajdują się wszystkie rośliny, które spełniają minimalne wymagania, lecz nie spełniają wymagań wyższych klas.

Do klasy drugiej zalicza się np. główki bez trzech ząbków, nieregularnego kształtu, z uszkodzeniami lub brakiem łuski.

Dopuszczalne zawartość, czosnku niespełniającego żadnej klasy - 10% całkowitej masy czosnku.

Dopuszczalna zawartość, czosnku który nie nadaje się do spożycia lub dalszego obrotu (zepsuty, zgniły) - 2% całkowitej masy czosnku,.

Dopuszczalne zawartość, czosnku który wykiełkował - 5% całkowitej masy czosnku.


Zastosowanie:

Zielarstwo: roślina przyprawowa [2,11], roślina lecznicza [3,11], lecznictwo ludowe; czosnek często stosowany był do wyrobu leków ludowych [1]

Roślina warzywna/uprawiana [1,4,10].

Przemysł spożywczy oraz mięsny [10,11].


Surowiec zielarski:

Cebula czosnku pospolitego - Bulbus Allii sativi [1,3,10], syn. Bulbus Allii recens [10], synonim główka czosnku, ząbki czosnku, cebule czosnkowe. [3,9]

Zbiór surowca zielarskiego:

Patrz też: zbiór podrozdział Zbiór i przygotowanie do sprzedaży.

Główki czosnku zbiera się gdy zaschną liście, następnie oczyszcza się je i suszy.

Przechowywanie surowca:

Czosnek w większej ilości przechowuje się niełupany, w całych główkach. Obłupuje się go dopiero przed wysadzaniem lub spożyciem.

Informacje dotyczące surowca:

Surowiec (główka jak i ząbki) w nienaruszonej postaci jest koloru białego lub białego z przebarwieniami. Zapachu nie posiada, surowiec jest dość twardy. Dopiero po pokrojeniu, zmieleniu lub zgnieceniu wydziela się silnie aromatyczny palący smak i zapach, który powstaje w wyniku rozpadu enzymatycznego alliiny.

Wartość kaloryczna czosnku wynosi 132,7 kcal ze 100 g świeżej masy (ząbków) [11].

Skład chemiczny surowca zielarskiego:

Ząbki czosnku: Olejek eteryczny 0,1-0,25% [10] zawierający m.in. alliinę (siarczek allilu i allicyna), oprócz olejku fitoncydy, białka, związki śluzowe, cukry (sacharoza), siarka, witamina (prowitamina) A, B1, B2, C, D, PP, sole mineralne, związki fosforu (P), saponiny, flawony [1,3,9,10]. Sucha masa stanowi około 1/3 ciężaru czosnku.

Działanie surowca zielarskiego:

Wewnętrznie: ze świeżego czosnku otrzymuje się sok - Succus Allii syn. Succus Alli sativi - stosowany jako lek wykrztuśny, w zaburzeniach krążenia, w miażdżycy i nadciśnieniu (obniża ciśnienie krwi), obniżający poziom cholesterolu, wpływa pozytywnie na na pracę mięśnia sercowego [3] i komórek mózgowych. Czosnek stosowany jest także w chorobach przewodu pokarmowego i dróg oddechowych [3]. Reguluję florę bakteryjną jelit i zapobiega sklerozie. Działa przeciwrobaczo (na owsiki), bakteriobójczo, przeciwgrzybiczo, żółciopędnie [9,10].

Zewnętrznie: związki zawarte w olejku eterycznym działają odkażająco i bakteriostatycznie [1,+], działają silniej niż u cebuli [11]. Czosnek stosowany jest zewnętrznie w ropnych zapaleniach gardła, dziąseł i migdałków, w anginie, w uszkodzeniach skóry i stłuczeniach, a także w stanach zapalnych skóry wywołanych przez gronkowca złocistego, w żylakach odbytu, rzęsistkowicy, drożdżycy i grzybicach [3] oraz łagodzi ukąszenia owadów.

Związki zawarte w czosnku są toksyczne, ale dla naszego organizmu są nieszkodliwe w rozsądnych ilościach. Po zażyciu olejku eterycznego, można go wykryć w każdej tkance, przez co czuje się jego zapach w oddechu, pocie, łzach i moczu. Stosowanie czosnku nie poleca się osobom o niskim ciśnieniu krwi, cierpiącym na ostre nieżyty żołądka, a także matkom karmiącym [3].

Leki/Suplementy/Mieszanki:

  1. Alliofil - liofilizowany wyciąg z surowca, drażetki [1,9].
  2. Alliostabil - wyciąg spirytusowy zawierający 0,1% lotnych związków siarkowych, działanie przeciwbakteryjne w infekcjach górnych dróg oddechowych, moczowych, przy zakażeniach i problemach trawiennych [1,9]

Przyprawa:

Przyprawę stanowią świeże główki, siekane lub roztarte z solą, bądź suszone, w postaci proszku. Ma bardzo intensywny smak i aromat i należy czosnek używać z umiarem. Idealnie komponuje się z potrawami mięsnymi: (szczególnie z kotletami mielonymi i schabowymi), baraniny, mięsa jagnięcego, dziczyzny, także używany jest do pieczenia i duszenia innych mięs. Czosnek jest do zup, sałatek, warzyw, soków i kanapek. Dobre połączenie stanowi czosnek z twarogiem, białym serem, masłem i gorącym mlekiem. Czosnek stosowany jest powszechnie w kuchni włoskiej, węgierskiej, greckiej, hiszpańskiej i jugosłowiańskiej* [2].


Ciekawostki:

Allicyna działa bakteriobójczo już w rozcieńczeniu 1:50000, w porównaniu do fenolu 1:400 [1]. Allicyna uważana jest za silny antybiotyk [9]

Czosnek został sprowadzony z Azji do Egiptu 5000 lat temu, gdzie stanowił pokarm dla robotników pracujących przy piramidach, skąd później dotarł do Europy.

W starożytnej Grecji i Rzymie był bardzo cenną rośliną. Pitagoras uznał czosnek za króla wszystkich warzyw. Choć był cennym warzywem żywili się nim biedacy oraz żołnierze, gdyż sądzili że dodaje im odwagi.

Według zabobonnych wierzeń ludowych czosnek posiada moc odstraszającą czary.

Od pewnego czasu, co roku, organizowane są lokalne wydarzenia, o charakterze festynu, które nazywane są Świętem Czosnku lub Dożynkami Czosnkowymi. Organizowane są zwykle w miejscowościach gdzie wiele osób uprawia czosnek m.in. Obrażejowice i Prandocin [8,12,13,14,15].

Naukowcy w 2015 odtworzyli recepturę z IX wieku na lek, który zapobiegał infekcji oczu. W skład leku wchodziła cebula, czosnek oraz krowi żołądek. Lek ten jest w stanie zwalczać bakterie (MRSA) odporne antybiotyk metycilinę [18].


Zdjęcia:

Czosnek ozimy Ornak Sadzenie czosnku ozimego

Czosnek ozimy Ornak

Sadzenie czosnku ozimego Ornak 3.11

Czosnek ozimy ornak

Czosnek ozimy Ornak

26.3.2014


Lokalne odmiany czosnku:

  1. Karpacki - typ należący do grupy z pędami kwiatowymi, ozimy, posiada silny wzrost i tworzy główki do 80 g o dużych fioletoworóżowych ząbkach.
  2. Latowicki, z okolic Latowicza [19]- typ należący do grupy z pędami kwiatowymi, ozimy, podobny do Karpackiego, tworzy dużą ilość nieregularnych ząbków różowofioletowych .
  3. Podgórski - typ należący do grupy bez pędów kwiatowych, jary lub ozimy, tworzy główki nieregularne, średniej wielkości 25-35 g.
  4. Przymorski szerokolistny [20]
  5. Rychlik Letni lub Nizinny - typ należący do grupy bez pędów kwiatowych, jary, tworzy małe główki 25 g, wysadzany na zimę choć często przemarza.
  6. Soczyński [20]

Odmiany czosnku występujące w Polsce: [7,8]

czosnek arkusCzosnek pospolity 'Arkus' - odmiana średnio wczesna, do bezpośredniego spożycia i dla przemysłu farmaceutycznego [7]
Czosnek pospolity 'Garcua' -
Czosnek pospolity 'Gardacho' -
Czosnek pospolity 'Gardos' -
Czosnek pospolity 'Garpek' -
Czosnek pospolity 'Harnaś' - (R) Polan, odmiana wyhodowana w firmie polan, wczesna, polecana do bezpośredniego spożycia, przetwórstwa i dla przemysłu farmaceutycznego [7]
Czosnek pospolity 'Jarus' - (R) Polan, odmiana wczesna, polecana do bezpośredniego spożycia, przetwórstwa i dla przemysłu farmaceutycznego [7]
Czosnek pospolity 'Mega' - odmiana średnio wczesna, zawiera dużą ilość związków biologicznie czynnych, odmiana do bezpośredniego spożycia, dla przemysłu spożywczego i farmaceutycznego [7]
Czosnek pospolity 'Ornak' - odmiana późna, wyróżnia się dużą główką i ząbkami, nadaje się do bezpośredniego spożycia i dla przemysłu farmaceutycznego, posiada delikatny aromat [7,21]

Czeskie odmiany czosnku:

Czosnek pospolity 'Anin' [17] -
Czosnek pospolity 'Anton' [17] -
Czosnek pospolity 'Benátčan' [17] -
Czosnek pospolity 'Bjetin' [17] -
Czosnek pospolity 'Blanin' [17] -
Czosnek pospolity 'Dukát' [17] - główki o wadze 75-90 g [17]
Czosnek pospolity 'Džambul' [17] -
Czosnek pospolity 'Havran' [17] -
Czosnek pospolity 'Japoll' [17] -
Czosnek pospolity 'Jovan' [17] -
Czosnek pospolity 'Lukan' [17] -
Czosnek pospolity 'Lumír' [17] -
Czosnek pospolity 'Matin' [17] -
Czosnek pospolity 'Mirka' [17] -
Czosnek pospolity 'Slavin' [17] -
Czosnek pospolity 'Stanik' [17] -
Czosnek pospolity 'Tantal' = 'Tristan' [17] -
Czosnek pospolity 'Unikát' [17] -
Czosnek pospolity 'Vekan' [17] -

Słowackie odmiany czosnku:

Czosnek pospolity 'Japo' - [17]
Czosnek pospolity 'Záhorský' - [17]

Gatunki czosnku, które występują, bądź występowały w Polsce: [6]

Czosnek główkowaty Allium spaerocephalum L.
Czosnek grzebieniasty Allium carinatum L.
Czosnek kulisty Allium rotundum L.
Czosnek kątowaty Allium angulosum L.
Czosnek niedźwiedzi Allium ursinum L. - roślina jadalna, lecznicza, przyprawowa, roślina prawnie chroniona, występuje w lasach
Czosnek siatkowaty Allium victoralis L.
Czosnek skalny Allium montanum F. W. Schmidt
Czosnek syberyjski Allium sibiricum L.
Czosnek sztywny Allium strictum Schrad. (EX)
Czosnek winnicowy Allium cineale L.
Czosnek wężowy Allium scorodoprasum L.
Czosnek zielonawy Allium oleraceum L. - roślina łąkowa, jadalna, stosowana w medycynie ludowej

Gatunki pokrewne i rośliny podobne:

Czosnek, cebula Allium L.
Cebula jadalna Allium cepa L. - roślina jadalna, warzywo powszechnie stosowane w kuchni
Czosnek białawy Allium christophii Trautv.
Czosnek bulwiasty Allium tuberosum Rottler ex Spreng.
czosnek niedźwiedzi allium ursinumCzosnek niedźwiedzi - Allium usrinum L.
Czosnek olbrzymi Allium giganteum Regel
Czosnek południowy Allium moly L. - nazywany także czosnkiem złocistym
Czosnek ? Allium atroviolaceum Boiss.
Czosnek ? Allium longicuspis Rgl. - pokrewny do czosnku pospolitego, rośnie w Azji Środkowej [10]
Czosnek ? Allium unifolium Kellogg
szczypiorek allium schoenoprasumSzczypiorek - Allium schoenoprasum L.
czosnaczek pospolity alliaria petiolataCzosnaczek pospolity - Alliaria petiolata (M. Bieb.) Cavara et Grande - roślina o podobnym łagodniejszym smaku i zapachu oraz lecznicza

Źródło:
  1. Walewski W. 1985. Towaroznawstwo zielarskie. PZWL, Warszawa.
  2. Sedo A., Krejca J. 1987. Rośliny źródłem przypraw. PWRiL, Warszawa.
  3. Lewkowicz-Mosiej T. 2003. Leksykon roślin leczniczych. Świat Książki, Warszawa.
  4. Kępkowa A., Janiszewska I., Mańczak M. 1971. Warzywnictwo. PWRiL, Warszawa.
  5. Hans-Werner B., Przekład: Tarnas B. 2009. Ogród ziołowy. Olesiejuk, Ożarów Mazowiecki.
  6. Flaga S. Prezentacja pt. Różnorodność gatunkowa czosnków występujących w środowisku naturalnym i możliwości gospodarczego ich wykorzystania. Instytut Dziedzictwa Wsi i Regionów.
  7. Katalog odmian warzyw i kwiatów 2012-2014. Polan, Kraków.
  8. Wilczyńska A. 2012. Czosnkowe żniwa w Obrażejowicach. Plantpress, Kraków. Protokół dostępu: http://www.ogrodinfo.pl/warzywa-polowe/czosnkowe-zniwa-w-obrazejowicach/1 (dostęp 17.09.2014)
  9. Poczwara M. 1978. Farmakognozja. Akademia Medyczna im. M. Kopernika, Kraków: 266, 268.
  10. Mowszowicz J. 1985. Przewodnik do oznaczania krajowych roślin zielarskich. PWRiL, Warszawa 447, 448.
  11. Cholewińska B. 1964. Warzywnictwo. PWRiL, Warszawa.
  12. Obserwacje własne: Aleksander Skrzyński
  13. VII Małopolskie Święto Czosnku. Protokół dostępu: http://www.24ikp.pl/wydarzenia/zapowiedzi/20140725radz_czosnek/art.php (dostęp 16.11.2014)
  14. Czosnkowe święto. Protokół dostępu: http://slomniki.pl/www/index.php/start/wydarzenia/1043-czosnkowe-swieto (dostęp 16.11.2014)
  15. Zasmakuj w Małopolsce. Protokół dostępu: http://slomniki.pl/www/index.php/start/informacje/654-zasmakuj-w-malopolsce (dostęp 16.11.2014)
  16. UNECE STANDARD FFV-18 concerning the marketing and commercial quality control of GARLIC. 2011. Protokół dostępu: http://www.unece.org/fileadmin/DAM/trade/agr/standard/fresh/FFV-Std/English/18_Garlic_2011.pdf
  17. Kodovská B. 2013. Antioxidační aktivita česneku. Tomas Bata University, Zlin. Protokół dostępu: https://dspace.k.utb.cz/bitstream/handle/10563/24673/kodovsk%C3%A1_2013_dp.pdf?sequence=1
  18. 1,000-year-old onion and garlic eye remedy kills MRSA. BBC. Protokół dostępu: http://www.bbc.com/news/uk-england-nottinghamshire-32117815 (dostęp 31.3.2015)
  19. Czosnek latowicki. MRIR. Protokół dostępu: http://www.minrol.gov.pl/Jakosc-zywnosci/Produkty-regionalne-i-tradycyjne/Lista-produktow-tradycyjnych/woj.-mazowieckie/Czosnek-latowicki (dostęp 16.11.2014)
  20. Kozłowska M. 1966. Czosnek. PWRiL, Warszawa.
  21. Doruchowski R.W. 2011. Warto uprawiać czosnek. Hortpress, Warszawa.
  22. Dyduch J. , Najda A. 2011. Yielding and quality of garlic leaves. Part II. Primary metabolites, EJPAU. 14 ,2.
  23. Basic Report: 11215, Garlic, Raw. Protokół dostępu: http://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/3003?fgcd=&manu=&lfacet=&format=&count=&max=35&offset=&sort=&qlookup=garlic (13.4.2015)
  24. Adamicki F., Czerko Z. 2002. Przechowalnictwo warzyw i ziemniaka. PWRiL, Poznań: 179, 261, 262, 263.
  25. Muszyński J. 1956. Roślinne leki ludowe. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa: 41.

Pozostaw komentarz

Należy wypełnić prosty test (poniżej). Najedź myszką na kwadrat obok napisu 'Nie jestem robotem' i naciśnij lewy przycisk myszy komputerowej. Po przejściu testu można wysłać komentarz. Przepraszamy za utrudnienia

*Komentując wpis, akceptujesz jednocześnie paragraf nr 9 regulaminu wortalu (patrz stopka)

Skomentuj jako pierwszy